مایه پنیر در طب سنتی به عنوان یکی از فرآوردههای طبیعی شیر شناخته میشود که نقش مهمی در هضم و سلامت معده دارد. حکمای طب سنتی معتقد بودند این ماده با طبع خاص خود، به بهبود جذب مواد غذایی و تقویت بدن کمک میکند.
آیا مصرف مایه پنیر در طب سنتی برای همه مزاجها مناسب است؟
خیر. انفحه به دلیل طبع گرم و خشک برای افرادی با مزاج سرد و تر (بلغمی) بیشتر مناسب بوده و در مزاجهای گرم و خشک باید با احتیاط و مقدار بسیار کم استفاده شود تا عوارض گرمی/خشکی ایجاد نشود.
تفاوت مایه پنیر سنتی با مایه پنیر صنعتی چیست؟
مایه پنیر سنتی منشأ حیوانی داشته و از شیردان جوانان شیرخوار گرفته میشود، در حالی که بسیاری از مایه پنیرهای امروزی از منابع میکروبی، گیاهی یا سنتتیک تهیه میشوند و در طب سنتی این نوع صنعتی در دسته مایه پنیر قدیم محسوب نمیشود.
بررسی مایه پنیر از دیدگاه طب سنتی
در طب سنتی ایرانی، مایه پنیر که با نام انفحه شناخته میشود، مادهای با منشأ حیوانی است که از شیردان حیوانات شیرخوار مانند بره یا بزغاله به دست میآید؛ حیواناتی که هنوز از شیر مادر تغذیه میکنند. این ماده به دلیل خاصیت دلمه کردن شیر، از گذشته در تهیه پنیر سنتی کاربرد داشته و علاوه بر نقش غذایی، در متون طب سنتی به برخی خواص درمانی آن نیز اشاره شده است.
در طب سنتی تأکید میشود که انفحه مورد استفاده باید منشأ حیوانی طبیعی داشته باشد؛ بنابراین مایه پنیرهای صنعتی امروزی که منشأ میکروبی یا گیاهی دارند، از نظر حکمای قدیم با انفحه سنتی یکسان تلقی نمیشوند. به همین دلیل، استفاده درمانی از مایه پنیر نیازمند دقت، شناخت مزاج فرد و مشورت با متخصص طب سنتی است.
خواص مایه پنیر در طب سنتی
خاصیت | توضیح از دیدگاه طب سنتی |
گدازنده اخلاط غلیظ | کمک به تحلیل و ذوب خلطهای سرد، منجمد و غلیظ به ویژه بلغم |
کاهش غلبه بلغم | مناسب برای بیماریهای ناشی از سردی و رطوبت بدن |
کمک به درمان صرع بلغمی | مصرف محدود آن، به ویژه همراه با سرکه یا عسل، در صرع با منشأ بلغمی توصیه شده |
تقویت عملکرد اعصاب سرد مزاج | نافع در اختلالات عصبی ناشی از سردی مانند کزاز بلغمی |
لطیف کننده مواد بدن | کمک به بهبود حرکت مواد و باز شدن گرفتگیها |
کمک به هضم غیرمستقیم | از طریق بهبود کیفیت پنیر و کاهش رطوبت شیر |
تعدیل رطوبت معده | در معدههای سرد و مرطوب میتواند اثر اصلاحی داشته باشد |
افزایش اثر پذیری غذا | به واسطه کاهش سنگینی و رطوبت فرآوردههای لبنی |
طبع مایه پنیر در طب سنتی
بر اساس اصول مزاج شناسی در طب سنتی، مایه پنیر یا انفحه دارای طبع گرم و خشک است. این طبع ناشی از خاصیت انعقاد کنندگی و کاهش رطوبت آن بوده و باعث میشود شیرِ مرطوب و سرد، به مادهای متراکمتر و سنگینتر تبدیل شود. گرمی و خشکی انفحه در حد ملایم ارزیابی شده، اما همین ویژگی باعث میشود در بدن اثر تحلیل برنده و گدازنده اخلاط سرد و بلغمی داشته باشد.
به همین دلیل، اثرات مایه پنیر بیشتر در افرادی با مزاج سرد و تر (بلغمی) قابل توجه است، در حالی که مصرف آن برای افراد با مزاج گرم و خشک باید با احتیاط بیشتری همراه باشد، زیرا موجب افزایش خشکی یا تحریک اعصاب شود.
مضرات و موارد منع مصرف مایه پنیر در طب سنتی
با وجود خواص ذکر شده، حکمای طب سنتی تأکید دارند که مایه پنیر (انفحه) به دلیل طبع گرم و خشک، در صورت مصرف نادرست یا بیش از حد برای برخی افراد مضر است. به همین دلیل، این ماده جزو موادی محسوب میشود که مصرف درمانی آن نیازمند دقت بالا است.
مهمترین مضرات و محدودیتهای مصرف مایه پنیر عبارتند از:
- افزایش خشکی بدن و اعصاب در افراد گرم مزاج
- تشدید علائم صفراوی مانند بی قراری، خشکی دهان و تحریک پذیری
- احتمال تحریک معدههای ضعیف یا خشک
- نامناسب برای مصرف مداوم یا خودسرانه
- احتیاط در مصرف برای کودکان، سالمندان و افراد ضعیف البنیه
نحوه مصرف مایه پنیر در طب سنتی
در طب سنتی، مصرف مایه پنیر یا انفحه همیشه هدفمند و محدود بوده است تا خواص آن بدون ایجاد عوارض جانبی بروز کند. استفاده درمانی آن معمولاً به شکل خشک یا تازه، یا به صورت حل کردن بخشی از آن در سرکه یا عسل انجام میشده.
مقدار مجاز
مقدار مصرف درمانی معمولاً اندک و محدود است، به طور نمونه چند گرم خشک یا مقدار کمی از انفحه تازه برای هر بار استفاده کافی تلقی میشود. مصرف بیش از حد میتواند موجب خشکی معده، تحریک اعصاب و تشدید گرمی بدن شود.
زمان مناسب مصرف
بهترین زمان مصرف معمولاً بعد از غذا یا همراه با آن است تا اثرات تحلیل کنندگی و لطیف کننده آن با هضم غذا هم راستا شود. در برخی موارد، استفاده قبل از غذا برای تسهیل هضم نیز توصیه شده، اما همواره تحت نظر طبیب.
ترکیب با غذاها
انفحه معمولاً برای تهیه پنیر سنتی کاربرد دارد و اثرات درمانی آن از طریق مصرف پنیر یا حل کردن بخش کمی در مایعات مانند سرکه یا عسل مشاهده میشود. مصرف مستقیم همراه با غذاهای سنگین یا بسیار سرد میتواند اثرات گرمی و خشکی آن را تشدید کند، بنابراین بهتر است با غذاهای معتدل و سبک ترکیب شود.
توصیه حکما این است که مصرف انفحه همراه با غذاهایی که طبع سرد و تر دارند، تعادل ایجاد میکند و هضم بهتری فراهم میآورد.
مصلحات مایه پنیر در طب سنتی
برای کاهش عوارض احتمالی و متعادل سازی اثرات گرم و خشک مایه پنیر، حکمای طب سنتی استفاده از مصلحات را ضروری میدانستند. این مصلحات کمک میکنند تا ماده بهتر با بدن سازگار شده و اثرات منفی آن کاهش یابد.
جدول مصلحات مایه پنیر
مصلح | دلیل استفاده در طب سنتی |
سرکه انگوری | تعدیل گرمی، کمک به نفوذ و افزایش اثر گدازندگی |
عسل طبیعی | کاهش خشکی، تقویت اثر درمانی و محافظت از معده |
سکنجبین | متعادل کننده گرمی و خشکی، مناسب افراد حساس |
آب ولرم | کاهش شدت اثر و کمک به جذب تدریجی |
روغن بادام شیرین | کاهش خشکی اعصاب و اندامها (در مزاجهای حساس) |
انتخاب مصلح باید بر اساس مزاج فرد و هدف مصرف انجام شود، نه به صورت ثابت برای همه افراد.
سوالات متداول
1. مایه پنیر (انفحه) چیست و در طب سنتی چه جایگاهی دارد؟
مایه پنیر که در طب سنتی با نام انفحه شناخته میشود، شیردان خشک شده حیوانات شیرخوار است که از آنزیمهای طبیعی برای دلمه کردن شیر به پنیر استفاده میشود. در طب سنتی به آن علاوه بر نقش در تهیه پنیر، خواصی برای تحلیل اخلاط و کمک به بیماریهای ناشی از سردی و بلغم نسبت داده شده است.
2. آیا انفحه در طب سنتی به عنوان دارو شناخته میشود؟
در طب سنتی، انفحه به طور گسترده به عنوان داروی اصلی مورد استفاده نبوده؛ کاربرد آن بیشتر هدفمند، درمانی و در مقدار محدود بوده و غالباً با مصلحات خاص مصرف میشده. البته خواص آن در تحلیل اخلاط بلغمی و کمک به برخی اختلالات مطرح شده است.
3. مایه پنیر حساسیت زا است؟
برخی مستندات نشان میدهند که هر دو نوع مایه پنیر حیوانی و میکروبی ممکن است برای برخی افراد حساسیت زا باشد، به خصوص در افرادی که به لبنیات حساسیت دارند.