آفلاتوکسین M1 در شیر چیست و چرا تشخیص آن اهمیت دارد؟
آفلاتوکسینها گروهی از سموم قارچی هستند که توسط قارچهای Aspergillus flavus و Aspergillus parasiticus تولید میشوند. این سموم معمولاً در خوراک دام مانند ذرت، سویا و سایر غلات آلوده به وجود میآیند. زمانی که دام این خوراک آلوده را مصرف میکند، بخشی از آفلاتوکسین B1 در کبد دام متابولیزه شده و به آفلاتوکسین M1 تبدیل میشود و از طریق شیر به بدن انسان منتقل میگردد.
آفلاتوکسین M1 مادهای سرطان زا و مضر برای کبد است و مصرف مداوم آن سلامت انسان را تهدید میکند. به همین دلیل استانداردهای ملی و بینالمللی برای آن حد مجاز تعیین کردهاند و صنایع لبنی ناچار هستند برای حفظ سلامت مصرف کنندگان و رعایت قوانین، این سم را به طور دقیق کنترل و شناسایی کنند.
مقایسه روشهای تشخیص آفلاتوکسین M1 در شیر
روش | توضیحات (Description) | حساسیت / دقت | سرعت | کاربرد رایج | محدودیتها |
کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC) | روش مرجع و دقیق برای جداسازی و شناسایی آفلاتوکسین M1 | بسیار بالا | متوسط | تأیید نتایج، کنترل کیفیت | نیاز به تجهیزات پیشرفته و نمونهگیری دقیق |
کروماتوگرافی گازی – طیف سنجی جرمی (GC-MS) | مناسب برای ترکیبات فرار پس از مشتق سازی، تشخیص دقیق آفلاتوکسینها | بالا | متوسط | موارد خاص و تحقیقات پیشرفته | آفلاتوکسینها کم فرار هستند و نیاز به مشتق سازی دارند |
ایمنیسنجی آنزیمی (ELISA) | آزمون سریع و مقرونبهصرفه بر پایه واکنش آنتی بادی-آنتی ژن | متوسط | بالا | غربالگری نمونههای زیاد در صنایع لبنی | نیاز به تأیید نتایج مثبت با روش مرجع |
کروماتوگرافی لایه نازک (TLC) | روش ساده و کم هزینه برای جداسازی اولیه آفلاتوکسینها | کم | بالا | بررسی سریع، آزمایشگاههای با امکانات محدود | دقت و کمی سازی پایین، نیاز به تأیید با روشهای دقیقتر |
روشهای تشخیص آفلاتوکسین M1 در شیر
رایجترین روشهای آزمایشگاهی برای تشخیص این سم در شیر عبارتند از:
کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC)
HPLC دقیقترین و رایجترین روش برای شناسایی و اندازهگیری آفلاتوکسین M1 در شیر است. به دلیل حساسیت بالا، معمولاً به عنوان روش مرجع و برای تأیید نتایج سایر تستها استفاده میشود.
نحوه اجرا:
- جدا کردن چربی شیر
- استخراج آفلاتوکسین با حلال مناسب
- پاکسازی نمونه با ستون ایمونوافینیتی
- تغلیظ و حل مجدد عصاره
- تزریق به ستون HPLC (C18)
- آشکارسازی با فلورسانس یا DAD
- مقایسه با استاندارد و محاسبه غلظت
کروماتوگرافی گازی – طیف سنجی جرمی (GC-MS)
GC-MS برای شناسایی ترکیبات فرار استفاده میشود. آفلاتوکسینها ذاتاً کم فرارند، بنابراین قبل از تحلیل باید مشتق سازی شوند. این روش کمتر از HPLC رایج است اما برای شناسایی دقیق در برخی موارد خاص کاربرد دارد.
نحوه اجرا:
- استخراج نمونه شیر با حلال
- پاکسازی عصاره از ماتریس
- مشتق سازی آفلاتوکسین برای فرار شدن
- تزریق نمونه به دستگاه GC
- جداسازی روی ستون کروماتوگرافی
- شناسایی و کمی سازی با طیف سنج جرمی (SIM یا Full scan)
- مقایسه با استاندارد مرجع
برای آگاهی از انواع مایه پنیر حتما روی لینک بزنید.
ایمنی سنجی آنزیمی (ELISA)
ELISA روشی سریع و مقرونبهصرفه برای غربالگری تعداد زیادی نمونه شیر است. این روش بر پایه واکنش آنتیبادی-آنتیژن عمل میکند و به دلیل سهولت اجرا در صنایع لبنی و آزمایشگاهها کاربرد گسترده دارد، اما نتایج آن معمولاً باید با HPLC یا LC-MS/MS تأیید شود.
نحوه اجرا:
- آمادهسازی نمونه (جدا کردن چربی و رقیقسازی طبق پروتکل کیت)
- افزودن نمونه به چاهکهای میکروپلیت پوشش دار با آنتی بادی
- انکوباسیون برای اتصال/رقابت
- شستشو جهت حذف اجزای غیر متصل
- افزودن کانژوگه آنزیمی و انکوباسیون
- شستشو و افزودن سوبسترا → ایجاد رنگ
- توقف واکنش و خواندن جذب نوری (OD)
- مقایسه نتایج با منحنی استاندارد و تعیین غلظت
کروماتوگرافی لایه نازک (TLC)
TLC روشی ساده و کمهزینه برای جداسازی و شناسایی اولیه آفلاتوکسینها است. این روش دقت و حساسیت کمتری نسبت به HPLC و ELISA دارد اما برای بررسی سریع یا در آزمایشگاههای با امکانات محدود کاربرد دارد.
نحوه اجرا:
- استخراج آفلاتوکسین از شیر با حلال مناسب
- پاکسازی و تغلیظ عصاره
- اعمال نمونه و استاندارد روی صفحه TLC
- توسعه صفحه با استفاده از حلال مناسب
- خشک کردن و مشاهده لکهها زیر نور UV
- مقایسه Rf نمونه با استاندارد
- در صورت نیاز، استفاده از چگالی سنجی برای تخمین کمی
برای مطالعه ی بیشتر حتما به مقاله ی چرا باقیمانده آفلاتوکسین در شیر خطرناک است؟ + راهکار کنترل سر بزنید.
سوالات متداول
1) آفلاتوکسین M1 چیست؟
آفلاتوکسین M1 نوعی سم قارچی است که از متابولیزه شدن آفلاتوکسین B1 موجود در خوراک دام در بدن گاو یا دیگر حیوانات تولید میشود و وارد شیر میگردد. این ترکیب سرطان زا است و سلامت مصرف کننده را تهدید میکند.
2) چرا تشخیص آفلاتوکسین M1 در شیر مهم است؟
تشخیص به موقع این سم باعث محافظت از سلامت مصرف کننده و جلوگیری از ابتلا به بیماریهای کبدی و سرطان میشود. همچنین رعایت استانداردهای ملی و بینالمللی را تضمین میکند.
3) بهترین روش برای شناسایی آفلاتوکسین M1 کدام است؟
HPLC دقیقترین و رایجترین روش است و برای تأیید نتایج سایر روشها مانند ELISA استفاده میشود. روشهای دیگر مانند GC-MS و ELISA بسته به نیاز و امکانات آزمایشگاه کاربرد دارند.